Szkoła Podstawowa nr 10 w Głogowie

im. Mikołaja Kopernika

Tłumacz

Polish English French German Italian Russian Spanish Swedish

SAMOGŁOSKI

Samogłoski są najrzadziej zniekształcanymi głoskami. Zdarzają się przypadki zamiany jednych samogłosek na inne, np. [e], [o] na głoskę [a] lub [y] na [i] albo odwrotnie [i] na [y]. Najczęściej przyczyną zniekształceń jest niedosłuch, naleciałości gwarowe lub bilingwilizm, czyli równoległe posługiwanie się dwoma różnymi językami (Skorek 2000, 52). Korekcję prowadzimy metodą wzrokową, słuchową i objaśniania ułożenia narządów artykulacyjnych. Pokazujemy prawidłowy układ warg, języka oraz szczęki dolnej przed lustrem. Równolegle wielokrotnie wy- brzmiewamy prototypowo głoskę w izolacji, w celu osłuchania z jej prawidłowym brzmieniem (Skrzynecka 1999b, 4 25; Styczek 1981, 455- 464; Karczmarczuk 1987, 48 64). Zabawy w grymasy twarzy, z odpowiednio dobraną samogłoską usprawniają narządy mowy, równocześnie korygując zaburzone samogłoski, np.

  • okazywanie radości na widok prezentu - głoska [a],
  • występ śpiewaczki operowej - głoska [o],
  • okazywanie niechęci - głoska [e],
  • naśladowanie zaskoczenia - głoska [u],
  • okazywanie niezadowolenia - głoska [y],
  • naśladowanie rżenia konia - głoska [i],
  • okazywanie sprzeciwu - głoska [ę],
  • opadanie szczęki - głoska [ą].

Przydatne jest również uświadomienie różnicy w stopniu otwarcia ust podczas wymawiania samogłosek ustnych, tzn.:

  • [a] - wargi najszerzej rozchylone,
  • [o] - mniejsze otwarcie ust i lekkie wysunięcie ich do przodu,
  • [u] - najmniejsze otwarcie warg i mocne wysunięcie ich do przodu,
  • [e] - usta spłaszczone, jak przy uśmiechu,
  • [y] - wargi jeszcze bardziej rozchylone do uśmiechu,
  • [i] - usta najbardziej spłaszczone (Styczek 1981, 455 457; Rocławski 1986, 35 40).

W przypadkach tzw. szczękościsku (Wójtowiczowa 1997, 159), określanego też ściskoszczękiem (Meissner 1993, 10), czyli niewyraźnej wymowy spowodowanej słabym otwieraniem ust, zaleca się wybrzmiewanie samogłosek w różnych układach. Zaczynamy od ćwiczeń przygotowujących do realizacji samogłosek w izolacji, poprzez wybrzmiewanie ich
z odpowiednim układem warg i języka (Styczek, 1981, 455 456), kończąc na łączeniu w pary typu: a - o, a - u, a - y, e - u, e - o, i - o, i - u, i - a, itp. Są to również realizacje dźwiękonaśladowcze: syren alarmowych różnych pojazdów (Kozłowska 1998, 56) oraz innych odgłosów z otoczenia (Sachajska 1987, 42; Trawińska 1988, 82; Mystkowska 1959, 58).

Zbitki samogłosek przydatne są również w ćwiczeniach emisyjnych, wybrzmiewając układy, np. aoeuyi śpiewnie łączy się przedłużone samogłoski, między sobą (Meissner 1993, 47). Ćwiczenie powyższe wykorzystywane jest także w technikach płynnego mówienia u osób jąkających się (Chęciek 1993, 58-59). W przypadku unosowienia samogłosek ćwiczymy zwierający pierścień gardłowy (Styczek 1981, 362; Skrzynecka 1999b, 4; Sachajska 1987, 90; Kania 1982, 120; Minczakiewicz 1997, 102.) W tych sytuacjach stosujemy między innymi poniższe ćwiczenia:

  • wdech nosem i wydech ustami podczas szerokiego otwierania ust,
  • wdech ustami i wydech nosem,
  • wciąganie policzków do wewnątrz jamy ustnej,
  • próby gwizdania,
  • płukanie gardła ciepłą wodą,
  • naśladowanie gęgania podczas szerokiego otwierania ust,
  • zaciskanie skrzydełek nosa podczas wdechu i wydechu ustami,
  • chuchanie przy szeroko otwartych ustach,
  • picie napojów przez słomkę,
  • przysysanie lekkich przedmiotów przez słomkę, np. papierków, chrupek,
  • ziewanie przy szeroko otwartych ustach,
  • szerokie otwarcie ust i wielokrotne wypowiadanie [k] [g] [x] oraz sylab w nagłosie
    i śródgłosie;
  • ka, ko, ke, ku, ky, ki, kę, ką, ak, ok, ek, uk, yk, ik, ęk, ąk,
  • ga, go, ge, gu, gy, gi, gę, gą, ag, og, eg, ug, yg, ig, ęg( ąg,
  • ha, ho, he, hu, hy, hi, hę, hą, ah, oh, eh, uh, yh, ęh, ąh,
  • uciskanie i masaż podniebienia miękkiego (Styczek 1981, 365; Minczakiewicz 2001, 47).

Głoska [a]

to głoska ustna, środkowa, niska, obojętna. 

Pokazujemy przed lustrem układ warg i języka. Wargi są możliwie szeroko rozchylone, a płaski język leży na dnie jamy ustnej. Kilkukrotne prototypowe wybrzmiewanie [a], a tym samym uwrażliwienie słuchowe na prawidłowe brzmienie głoski, powinny wystarczyć do opanowania głoski.

Jeśli występuje nosowe jej zabarwienie, spowodowane małą sprawnością podniebienia miękkiego, prowadzimy szereg ćwiczeń zwierającego pierścienia gardłowego opisanych powyżej. Polecamy także gwałtowne wybrzmiewanie [a] podczas szerokiego otwierania jamy ustnej, co sprzyja ruchowi podniebienia miękkiego do tylnej ściany gardła. Podczas wykonywania ćwiczenia przytrzymujemy palcami skrzydełka nosa ćwiczącego, aby sprawdzić, czy nie występuje wibracja, powodująca nosowe brzmienie głoski (Skrzynecka 1999b, 4).

Głoska [o]

[o] to głoska ustna, tylna, średnia, zaokrąglona.

Podobnie, jak przy samogłosce [a] pokazujemy układ warg i języka przed lustrem, tj. wargi są zaokrąglone i wysunięte lekko do przodu, język dotyka dolnych dziąseł, uwypuklając się do podniebienia. Równocześnie prototypowo wybrzmiewamy głoskę. Jeśli występują trudności ze ściąganiem ust, należy za pomocą obu rąk przesuwać wargi dziecka do przodu. Zaś przy słabej sprawności języka, przytrzymujemy jego czubek szpatułką, co powoduje uniesienie tylnej części języka (Skrzynecka 1999b, 45). W przypadku nosowej wymowy prowadzimy ćwiczenia, jak przy głosce [a].

Głoska [u]

[u] to głoska ustna, tylna, wysoka, zaokrąglona.

Wyjaśniamy ułożenie narządów mowy, tzn. czubek języka cofa się znacznie w głąb jamy ustnej po jej dnie, unosząc grzbiet do podniebienia miękkiego. Natomiast wargi mocno wysuwają się do przodu. Następnie pokazujemy układ warg przy równoczesnym prawidłowym wybrzmiewaniu głoski. W przypadku słabej sprawności warg lub języka prowadzimy przez dłuższy okres czasu serię ćwiczeń przygotowujących narządy artykulacyjne, a następnie próbujemy wywołać głoskę. Jeśli mięsień okrężny warg jest osłabiony, pomagamy wyciągnąć usta w ryjek, przytrzymując kciukiem i palcem wskazującym wysunięte wargi. Zaś przy słabym unoszeniu się tylnej części języka, przytrzymujemy czubek szpatułką i cofamy go w tył jamy ustnej (Skrzynecka 1999b, 75). W sytuacji unosowienia postępujemy, jak przy [a].

 Głoska [e]

[e] to głoska ustna, przednia, średnia, spłaszczona

Dźwięk uzyskujemy dzięki metodzie wzrokowej, pokazując przed lustrem układ języka i warg. Czubek języka opiera się o dolne dziąsła, a jego środek lekko unosi się do góry. Wargi rozchylają się, jak do uśmiechu. Równocześnie dziecko osłuchuje się z prawidłowym brzmieniem głoski. W przypadku trudności rozciągamy wargi dziecka kciukiem i palcem wskazującym. Natomiast, aby unieść grzbiet języka, uciskamy kciukiem tuż za podbródkiem (Skrzynecka 1999b, 89). Przy wymowie nosowej postępujemy podobnie, jak przy [a].

Opracowała: Urszula Bartosiewicz

 

GŁOSKI SZUMIĄCE ZESTAW ĆWICZEŃ NARZĄDÓW MOWY, PRZYGOTOWUJĄCYCH DO PRAWIDŁOWEJ WYMOWY GŁOSEK [Ś] [Ż] [Ć] [3].

Ćwiczenia języka

  1. Wysuwanie szerokiego języka na zewnątrz jamy ustnej.
  2. Żucie brzegów języka zębami trzonowymi, w celu rozciągania całej jego powierzchni.
  3. Klaskanie językiem - naśladowanie odgłosu konia uderzającego kopytami o bruk.
  4. Dotykanie czubkiem języka górnych zębów po stronie wewnętrznej, podczas szerokiego otwierania jamy ustnej - zabawa Liczenie ząbków.
  5. Oblizywanie językiem górnych zębów po wewnętrznej stronie przy zamkniętych,
    a następnie otwartych ustach - naśladowanie mycia zębów językiem.
  6. Przytrzymanie przez kilka sekund czubka języka na podniebieniu przy szeroko otwartych ustach - zabawa Zaczarowany język.
  7. Cofanie języka w głąb jamy ustnej, zaczynając od górnych zębów, a kończąc na podniebieniu miękkim - zabawa Krasnoludek zagląda do gardła.
  8. Zlizywanie czubkiem języka z podniebienia, np. kawałka rozmiękczonej czekolady lub gumy rozpuszczalnej.
  9. Ssanie czubkiem języka na podniebieniu małego pudrowego cukierka, musującej witaminy C, opłatka lub naśladowanie ssania pożywienia.
  10. Wydmuchiwanie powietrza przez język zwinięty w tzw. rynienkę boki języka przylegają do górnych dziąseł. Zjedzenie wcześniej miętowego cukierka sprzyja intensywniejszemu odczuciu przepływu powietrza przez środek języka.

 Ćwiczenia warg

  1. Naśladowanie mlaskania.
  2. Śpiewanie znanych melodii na sylabach: la, lo, le, lu, ly.
  3. Cmokanie ustami naśladowanie posyłania całusków.
  4. Wysuwanie zaokrąglonych warg do przodu w kształcie ryjka świnki.
  5. Wydawanie odgłosów:
  • • krowy - mu, mu,
  • • kukułki - kuku, kuku,
  • • sowy - hu, hu,
  • • psa - hau, hau,
  • • rybki - plum, plum,
  • • pukania - puku, puku,
  • • uderzania - buch, buch,
  • • chodzenia - tupu, tupu.
  1. Wysuwanie warg do przodu, a następnie naprzemienne ich otwieranie i zamykanie - naśladowanie pyszczka rybki.
  2. Układanie warg w kształcie ryjka, a następnie ich rozsuwanie do uśmiechu.
  3. Przytrzymywanie wargami wkładki przedsionkowej zwanej też smoczkiem ortodontycznym podczas prób wyciągania go z ust.
  4. Gra na trąbce z szerokim ustnikiem, flecie, harmonijce ustnej.

 Głoska [sz] 

Jest to głoska szczelinowa, przedniojęzykowo- dziąsłowa, bezdźwięczna, twarda, ustna. (Ostaszewska, Tambor 1997, 30; 2000, 33 42; Karczmarczuk 1987, 104; Skorek 2000, 164).

Prezentujemy przed lustrem układ narządów mownych przygotowanych do wybrzmienia głoski. Unosimy język na wałek dziąsłowy. Zbliżamy, ale nie zaciskamy zębów oraz układamy usta w ryjek. Następnie podczas wydechu wymawiamy przedłużone [sz].

Jeśli poinstruowana osoba ma trudności z uniesieniem języka, powtarzamy jedno
z ćwiczeń przygotowujących do wywołania głosek szumiących, tj. klaskanie językiem, czyli wydawanie odgłosu biegnącego konia. W czasie wykonywania ćwiczenia polecamy zatrzymać czubek języka na podniebieniu, równocześnie własnymi rękami przesuwamy policzki do przodu w celu uzyskania ryjka i polecamy wybrzmieć [sz]. Jeśli nadal dziecko ma problem z utrzymaniem języka na wałku dziąsłowym, uwrażliwiamy miejsce artykulacji (Demel 1994, 59), dotykając podniebienie słonym paluszkiem lub rurką waflową, którą dziecko zje w nagrodę po prawidłowym wykonaniu polecenia. Uczulać możemy również sondami lub szpatułkami medycznymi, co jednak w przypadku małego dziecka jest negatywnie kojarzoną czynnością.

 W skrajnych przypadkach można przytrzymać uniesiony język palcem lub szpatułką
i polecić dziecku długo dmuchać przez zęby (Nowak 1995,14; Antos, Demel, Styczek 1971, 124). Jedną z przyczyn zniekształceń głoski [sz] oraz pozostałych w szeregu [ż] [cz] [3] może być seplenienie międzyzębowe lub boczne, czyli realizacje z językiem między zębami lub językiem skręconym na bok. W takich sytuacjach konieczne jest uświadomienie potrzeby trzymania języka za zębami oraz kierowania strumienia powietrza środkiem. W przypadku seplenienia międzyzębowego wszystkich głosek dentalizowanych zaleca się rozpoczynanie ćwiczeń korygujących od głoski [sz], następnie pozostałych z szeregu szumiących, potem kolejno głosek syczących, a na końcu - ciszących. Przyczyną takiego postępowania jest konieczność nauczenia trzymania języka za zębami. Dziecku łatwiej trzymać pionowy język za zębami niż wykonywać nieznaczny ruch cofający język w głąb jamy ustnej. Inną propozycją jest polecenie ściskania zębami szpatułki lub plastikowej rurki do picia napojów podczas wymawiania głosek syczących, realizowanych międzyzębowo. Zaleca się również wybrzmiewanie wywołanych głosek w pierwszej kolejności z [k] [z] [o] [u] (Komornicka 1999, 6). Przy seplenieniu bocznym terapia powinna rozpoczynać się od głoski [s] ze względu na potrzebę kierowania strumienia powietrza środkiem, a nie bokiem jamy ustnej. Proponuje się również rozpoczynanie terapii sygmatyzmu bocznego od metody żucia, tj. rozluźnienia i poszerzenia całej masy języka przed przystąpieniem do korekcji (Komornicka 1999, 6). W sytuacjach, gdy dziecko ma problemy z wybrzmiewaniem [sz] - mimo dokładnego wyćwiczenia narządów artykulacyjnych - terapię rozpoczynamy od [cz]. Głoska ta wypowiadana jest krótko, ponieważ nie należy do głosek trwałych. Zaczyna się zwarciem czubka języka z podniebieniem, nagłym oderwaniem apexu spowodowanym przepływem strumienia powietrza z płuc do jamy ustnej. Dla niektórych dzieci jest to łatwiejsze do wykonania niż zbliżenie i dłuższe utrzymywanie przodu języka przy podniebieniu, a jego boków - przy zębach trzonowych. Ćwiczenia korygujące rozpoczynamy z chwilą pojawienia się zniekształconych głosek w mowie potocznej dziecka, nie czekając na ich samoistne poprawne wybrzmiewanie, ponieważ w przypadku deformacji jest to niemożliwe.

Jeśli dziecko nieprawidłowo wymawia głoskę [sz], to zazwyczaj zaburzone są pozostałe głoski szumiące [ż] [cz] [3]. Sumienne i dokładne wykonywanie ćwiczeń języka i warg oraz czyste brzmieniowo wywołanie i utrwalenie głoski [sz], zaczynając od izolacji, poprzez logotomy, nagłos, śródgłos i wygłos wyrazowy, kończąc na zdaniach i dłuższych wypowiedziach, np. w wierszach i opowiadaniach, sprzyja zarówno automatyzacji głoski, jak i przyspiesza prawidłowe przyswojenie pozostałych w szeregu głosek, tj. [ż] [cz] [3].

Opracowała: Urszula Bartosiewicz

GŁOSKI SYCZĄCE ZESTAW ĆWICZEŃ NARZĄDÓW MOWY PRZYGOTOWUJĄCYCH DO PRAWIDŁOWEJ WYMOWY GŁOSEK [S] [Z] [C] [3]

Ćwiczenia języka

  1. Liczenie dolnych zębów czubkiem języka po wewnętrznej stronie.
  2. Oblizywanie językiem wewnętrznej powierzchni dolnych zębów.
  3. Dotykanie czubkiem języka wewnętrznej powierzchni dolnych siekaczy z równoczesnym wybrzmiewaniem głoski [e],
  4. Zlizywanie czubkiem języka dżemu lub masła czekoladowego z dolnych dziąseł.
  5. Energiczne wyrzucanie czubka języka zza dolnych zębów - zabawa Wymiatanie śmieci.

Ponieważ układ masy języka podczas wybrzmiewania głosek syczących jest identyczny, jak przy dmuchaniu prowadzimy szereg ćwiczeń oddechowych, zwracając uwagę na wykonywanie tej czynności na konkretne przedmioty, np. świecę, kartkę papieru. Pozwala to stwierdzić czy strumień powietrza jest prawidłowo kierowany, a także - sprawdzić długość wydechu.

  1. Dmuchanie na chorągiewki i wiatraczki.
  2. Dmuchanie na płomień świecy w odległości niepozwalającej zdmuchnąć płomyka, lecz wyginać go pod wpływem dmuchania - zabawa Tańczący płomyczek.
  3. Dmuchanie na papierowe łódki pływające w misce z wodą.
  4. Zdmuchiwanie kulki waty kosmetycznej z ręki - zawody Kto dmuchnie dalej.
  5. Wydmuchiwanie baniek mydlanych.
  6. Dmuchanie na papierowe ozdoby zawieszone na nitkach o różnej długości ponad głową ćwiczącego.
  7. Dmuchanie na papierowe kulki po wytyczonej trasie narysowanej na podłodze - zabawa Wyścigi samochodowe.
  8. Przedmuchiwanie piłeczki pingpongowej do osoby siedzącej na przeciwko - zabawa Mecz piłkarski.
  9. Dmuchanie przez rurkę do wody, aby tworzyły się pęcherzyki powietrza - zabawa Gotowanie wody.
  10. Nadmuchiwanie balonów, zabawek i piłek z folii.
  11. Próby gwizdania.
  12. Zdmuchiwanie lekkiego przedmiotu z ręki, np. piórka, kłębka waty, papierowej kulki.
  13. Rozdmuchiwanie: chrupek, ryżu, kaszy, pociętej gąbki lub kawałków styropianu.
  14. Gra na instrumentach muzycznych: organkach, trąbce, gwizdku.
  15. Gra na grzebieniu owiniętym cienką bibułą.
  16. Dmuchanie na piórko, aby unosiło się ponad głową osoby ćwiczącej.
  17. Rozdmuchiwanie plamki farby wodnej na podkładce z tworzywa sztucznego

 Ćwiczenia warg

1. Rozciąganie warg do uśmiechu i wymawianie głoski [i],

2. Naprzemienny uśmiech z pokazywaniem zębów, a następnie zasłanianiem ich wargami.

3. Układanie ust do uśmiechu i powrót do pozycji neutralnej.

4. Wydawanie odgłosów z rozciągniętymi kącikami ust:

  • kozy - me, me,
  • barana - be, be,
  • kurczątka - pi, pi,
  • śmiechu - hi, hi.

5.  Pokazywanie szerokiego uśmiechu, a następnie ściąganie ust, jak przy głosce [u].

 Głoska [s]

Jest głoską szczelinową, przedniojęzykowo- zębową, bezdźwięczną, twardą, ustną.

 

W celu wywołania głoski [s] wykorzystujemy metody: wzrokową, słuchową, czucia skórnego oraz przekształceń artykulacyjnych.

Rozpoczynamy od metody wyjaśnienia ułożenia narządów artykulacyjnych: język leży za dolnymi zębami, tworząc rynienkę podobnie, jak podczas dmuchania, wargi natomiast rozchylają się, tworząc łagodny uśmiech. Podczas prototypowego wybrzmiewania głoski [s] przykładamy wewnętrzną stronę dłoni ćwiczącego do naszych warg, zwracając uwagę na potrzebę kierowania strumienia wydychanego powietrza środkiem ust.

Jeśli wybrzmiewanie [s] sprawia kłopot, to zaczynamy od  ćwiczeń w dmuchaniu na wybrany przedmiot, przechodząc do dmuchania z równoczesnym ułożeniem ust do uśmiechu, aż po wybrzmienie głoski przy niezmienionym położeniu narządów mowy. Usta są spłaszczone, jak podczas delikatnego uśmiechu, język tworzy rynienkę, tj. czubek maksymalnie zbliża się do dolnych zębów, a boki lekko unoszą się górnych zębów i dziąseł. Aby dokładniej określić miejsce prawidłowego ułożenia języka, można użyć nitki dentystycznej, którą zakładamy za dolne siekacze i polecamy dotykać czubkiem języka nitki w czasie wypowiadania głoski [s] (Morkowska, 2000).

Jeśli dziecko ma problemy z uniesieniem boków języka w tzw. rynienkę, rozpoczynamy od ćwiczeń otaczania językiem plastikowej słomki do napojów, lub słonego paluszka. Proponuje się również przedłużone wypowiadanie głoski [e] i zbliżanie zębów do siebie, a następnie próby wybrzmiewania [s] (Chmielewska 1995, 27). W przypadku dalszych trudności wykorzystujemy metodę przekształceń artykulacyjnych. Polega ona na długiej tonacji [f] z równoczesnym odsuwaniem palcami dolnej wargi od górnych siekaczy (Skorek 2000, 143). Innym sposobem przekształceń jest wybrzmiewanie [t], przedłużanie jej pozwala uzyskać kolejno głoskę [c], a następnie [s] (Demel 1994, 65). Jeśli najpierw uzyskamy czyste brzmieniowo [c], możemy utrwalić je w logotomach, nagłosie, śródgłosie i wygłosie wyrazowym oraz w zdaniach. Zaś po zautomatyzowaniu tejże głoski przechodzimy do wywołania [s]. Głoski syczące mogą być wymawiane międzyzębowo lub bocznie. Ćwiczenia rozpoczynamy od korekcji głoski [s], jeśli język pojawia się między zębami, podczas tonacji wszystkich głosek dentalizowanych, tj. szeregu szumiących i ciszących. Powodem jest korzystniejsze ułożenie języka różnicujące błędną i prawidłową wymowę. Natomiast, gdy występuje seplenienie boczne wszystkich trzech szeregów, rozpoczynamy od wywołania głoski [s], ponieważ łatwiej nauczyć dziecko właściwego kierowania strumienia powietrza identycznego, jak przy dmuchaniu na konkretne przedmioty.

Opracowała: Urszula Bartosiewicz

GŁOSKI CISZĄCE ZESTAW ĆWICZEŃ NARZĄDÓW MOWY PRZYGOTOWUJĄCYCH DO PRAWIDŁOWEJ WYMOWY GŁOSEK [Ś] [Ź] [Ć] [3].

Ćwiczenia języka

1. Opieranie czubka języka o wewnętrzną powierzchnię dolnych zębów i próby unoszenia środka języka do podniebienia - zabawa Koci grzbiet.

2. Oblizywanie językiem wewnętrznej powierzchni dolnych zębów i dziąseł.

3. Liczenie czubkiem języka zębów dolnych po stronie wewnętrznej.

4. Naprzemienne dotykanie czubkiem języka górnych, a następnie dolnych siekaczy po wewnętrznej stronie, przy otwartych ustach - zabawa Skaczący języczek.

5. Naśladowanie śmiechu hi, hi o brzmieniu wysokim, średnim, niskim, na przemian cicho i głośno.

6. Wydawanie odgłosu rżenia konia - ihihi, ihihi.

7. Wymawianie szeptem, a następnie głośno iii, jjj, hi podczas szerokiego rozciągania kącików warg.

 

Ćwiczenia warg

1.Układanie ust, jak podczas wybrzmiewania [u], a następnie, jak przy głosce [i],

2. Lekki uśmiech, a następnie powrót warg do pozycji neutralnej.

3. Naprzemienne otwieranie i zamykanie środkowej części warg podczas zaciskania kącików ust.

Głoski ciszące

głoska [ś]

To głoska szczelinowa, środkowojęzykowa (prepalatalna), bezdźwięczna, miękka, ustna.

Metoda wzrokowa jest nieprzydatna, ponieważ podczas wybrzmiewania głoski bierze udział środkowa część języka, a wargi nieznacznie wysuwają się do przodu. Należy przede wszystkim wyjaśnić położenie narządów mowy. Zalecamy oprzeć czubek języka o dolny wałek dziąsłowy. Tym samym środek języka uniesie się do przedniej części podniebienia twardego. Usta powinny nieznacznie wysunąć się do przodu, a kąciki zacisnąć się. Polecamy także zbliżyć zęby, aby strumień wydychanego powietrza przeszedł między zębami.  

W celu uświadomienia osobie ćwiczącej, że wytworzoną między językiem a podniebieniem szczeliną przepływa powietrze w czasie wybrzmiewania [ś], wykorzystujemy metodę czucia skórnego, przybliżając rękę do ust. Osłuchujemy również z prawidłowym brzmieniem głoski, wielokrotnie ją wymawiając. W razie trudności artykulacyjnych rozpoczynamy od ćwiczeń przedłużonego wybrzmiewania iii lub hiii szeptem, z równoczesnym maksymalnym zbliżeniem zębów (Karczmarczuk 1987, 102; Nowak 1995, 34). Proponuje się również delikatne cofanie szpatułką języka w głąb jamy ustnej podczas wymawiania [s] (Demel, 1994, 71; Styczek 1981, 503). Można polecić także mocne dmuchanie, przyciskając czubek języka szpatułką przy zbliżonych do siebie zębach. (Skorek 2000, 165). Wypowiadanie [ń] z zaciśniętymi skrzydełkami nosa należy do skutecznych metod, tzw. przekształceń artykulacyjnych (Styczek 1981, 503; Rodak 1997, 39). Dzięki temu zabiegowi w czasie głośnego, krótkiego i wybuchowego wybrzmiewania [ń] uzyskujemy [3], zaś przedłużając tonowanie otrzymujemy [ź]. Krótkie, wielokrotne szeptanie [ń] sprawia, że pojawia się [ć], natomiast podczas przedłużania otrzymujemy głoskę [ś]. Skuteczną metodą jest rozpoczynanie od wywołania głoski [ć], którą czasem łatwiej uzyskać niż [ś], ponieważ wybrzmienie jej polega na zwarciu przodu języka z podniebieniem twardym i nagłym jego oderwaniu. Po utrwaleniu [ć] w izolacji, logotomach, wyrazach i zdaniach oraz swobodnych wypowiedziach wracamy do wywołania [ś]. Głoska [ś] oraz pozostałe ciszące [ź] [ć] [3] mogą być wypowiadane międzyzębowo lub bocznie. Korekcję [ś] prowadzimy po wywołaniu i utrwaleniu szeregu szumiących i syczących jako ostatnią, ponieważ zazwyczaj i inne głoski dentalizowane są podobnie realizowane. Sprzyja to szybszemu jej opanowaniu.

Opracowała: Urszula Bartosiewicz

ZESTAW ĆWICZEŃ NARZĄDÓW MOWY PRZYGOTOWUJĄCYCH DO WYWOŁANIA GŁOSEK [T][D][N]

Głoski [t] [d] [n]

 

 

  1. Zlizywanie czubkiem języka z górnych dziąseł kawałka rozmiękczonej czekolady, miodu lub dżemu.
  2. Dotykanie czubkiem języka kolejno górnych zębów po stronie wewnętrznej zabawa- Liczenie zębów.
  3. Oblizywanie górnych zębów po stronie wewnętrznej - zabawa Mycie zębów.
  4. Klaskanie językiem - zabawa Idzie koń.
  5. Przytrzymywanie języka na górnych dziąsłach przy szeroko otwartych ustach przez kilka sekund.
  6. Opieranie czubka języka za górnymi zębami, a następnie energiczne opuszczanie go w dół.
  7. Naśladowanie mlaskania.
  8. Ssanie czubkiem języka małego pudrowego cukierka tuż za górnymi zębami.
  9. Śpiewanie znanych melodii na la, la, la.

 

Głoska [d]

To głoska zwarta, przedniojęzykowo- zębowa, dźwięczna, twarda,  ustna.

W celu wywołania głoski możemy wykorzystać wiele metod korygujących. Metodą objaśniania ułożenia narządów artykulacyjnych oraz metodą wzrokową demonstrujemy w lustrze układ masy języka i warg, który jest podobny, jak przy opisanej wcześniej głosce [t]. Różnica polega natomiast na udziale wiązadeł głosowych, przy fonacji [d], dlatego też metodą słuchową, osłuchujemy ćwiczącego z brzmieniem [t] i [d].

W celu wyczucia drżenia towarzyszącego wybrzmiewaniu [d], wykorzystujemy metodę dotyku i czucia skórnego, tj. przykładamy wewnętrzną stronę dłoni do szyi lub
w odpowiednim miejscu na głowie. Przy braku dźwięczności zaleca się ćwiczenia z głoską [n] w nagłosie, czyli realizacje: nda, ndo, ndu, nde, ndy, ze stopniowym skracaniem do da, do, de, du, dy (Demel 1994, 86). Dzięki metodzie przekształceń artykulacyjnych głośne wymawianie na, na, na, z zaciśniętymi skrzydełkami nosa, pozwala uzyskać nową sylabę da, stanowiącą nagłos wyrazowy głoski. Należy zwrócić także uwagę, czy nie występuje międzyzębowa realizacja [d]. Wtedy polecamy trzymanie języka za górnymi zębami w czasie fonacji [d], kontrolując przed lustrem, czy język nie pojawia się między zębami. Dopuszczalne jest zaciskanie zębów na początku terapii, co powinno zapobiegać wysuwaniu się języka przed zęby.

Głoska [t]

Jest ona zwarta, przedniojęzykowo-zębowa, bezdźwięczna, twarda, ustna.

Rozpoczynamy od wyjaśnienia kolejnych ruchów języka podczas wybrzmiewania głoski.
W pierwszej fazie unosi się on do góry, przylegając bokami do podniebienia, następnie energicznie odrywa się jako następstwo przepływu strumienia powietrza skierowanego na czubek języka. Przystawiamy rękę ćwiczącego do warg podczas wybrzmiewania głoski,
w celu wyczucia strumienia powietrza, wykorzystując metodę czucia skórnego. Do wywołania głoski - możemy również zalecić parokrotne wypowiadanie sylaby na szeptem, podczas zaciskania skrzydełek nosa (Styczek 1981, 468). Celowym jest nagrywanie i odtwarzanie uzyskanej głoski, dla psychicznego wzmocnienia ćwiczącego dziecka.

      W sytuacjach, gdy nie występuje realizacja międzyzębowa można polecić wsuwanie języka między zwarte zęby i energiczne wyrzucanie powietrza z ust. Innym sposobem jest wysuwanie czubka języka między wargi w czasie wybrzmiewania głoski [p], a następnie przytrzymywanie języka przy górnych zębach i próby wypuszczania strumienia powietrza w sposób podobny, jak przy [p] (Antos, Demel, Styczek 1971, 63).

W przypadku seplenienia międzyzębowego konieczne są ćwiczenia wybrzmiewania [t]
z maksymalnie zbliżonymi siekaczami i językiem ułożonym za górnymi zębami (Demel 1994, 99). Korekcję najlepiej prowadzić przed lustrem, w celu kontrolowania, czy język nie pojawia się przed zębami.

 

Głoska [n]

Jest to głoska nosowa, przedniojęzykowo-zębowa, dźwięczna , półotwarta, miękka.

Głoska [n] zazwyczaj nie sprawia problemów artykulacyjnych. Pokaz języka przylegającego całą powierzchnią do górnych zębów i dziąseł od strony wewnętrznej oraz osłuchanie osoby ćwiczącej z prawidłową tonacją powinny wystarczyć do jej opanowania. Przy braku nosowego zabarwienia należy rozpocząć od mruczenia oraz nucenia znanych melodii. Pomaga także kontrola wibrujących skrzydełek nosa podczas prawidłowego wybrzmiewania. Może również wystąpić międzyzębowa realizacja, należy wtedy ćwiczyć trzymanie języka za górnymi zębami, w trakcie wybrzmiewania głoski w izolacji, logotomach, wyrazach w nagłosie, śródgłosie i wygłosie. W początkowym etapie dopuszcza się wymawianie, dotychczas międzyzębowo realizowanej głoski przy zaciśniętych zębach (Skrzynecka 1999a, 66).                                                                                     

Opracowała: Urszula Bartosiewicz