Tłumacz

Polish English German

SAMOGŁOSKI

Samogłoski są najrzadziej zniekształcanymi głoskami. Zdarzają się przypadki zamiany jednych samogłosek na inne, np. [e], [o] na głoskę [a] lub [y] na [i] albo odwrotnie [i] na [y]. Najczęściej przyczyną zniekształceń jest niedosłuch, naleciałości gwarowe lub bilingwilizm, czyli równoległe posługiwanie się dwoma różnymi językami (Skorek 2000, 52). Korekcję prowadzimy metodą wzrokową, słuchową i objaśniania ułożenia narządów artykulacyjnych. Pokazujemy prawidłowy układ warg, języka oraz szczęki dolnej przed lustrem. Równolegle wielokrotnie wy- brzmiewamy prototypowo głoskę w izolacji, w celu osłuchania z jej prawidłowym brzmieniem (Skrzynecka 1999b, 4 25; Styczek 1981, 455- 464; Karczmarczuk 1987, 48 64). Zabawy w grymasy twarzy, z odpowiednio dobraną samogłoską usprawniają narządy mowy, równocześnie korygując zaburzone samogłoski, np.

  • okazywanie radości na widok prezentu - głoska [a],
  • występ śpiewaczki operowej - głoska [o],
  • okazywanie niechęci - głoska [e],
  • naśladowanie zaskoczenia - głoska [u],
  • okazywanie niezadowolenia - głoska [y],
  • naśladowanie rżenia konia - głoska [i],
  • okazywanie sprzeciwu - głoska [ę],
  • opadanie szczęki - głoska [ą].

Przydatne jest również uświadomienie różnicy w stopniu otwarcia ust podczas wymawiania samogłosek ustnych, tzn.:

  • [a] - wargi najszerzej rozchylone,
  • [o] - mniejsze otwarcie ust i lekkie wysunięcie ich do przodu,
  • [u] - najmniejsze otwarcie warg i mocne wysunięcie ich do przodu,
  • [e] - usta spłaszczone, jak przy uśmiechu,
  • [y] - wargi jeszcze bardziej rozchylone do uśmiechu,
  • [i] - usta najbardziej spłaszczone (Styczek 1981, 455 457; Rocławski 1986, 35 40).

W przypadkach tzw. szczękościsku (Wójtowiczowa 1997, 159), określanego też ściskoszczękiem (Meissner 1993, 10), czyli niewyraźnej wymowy spowodowanej słabym otwieraniem ust, zaleca się wybrzmiewanie samogłosek w różnych układach. Zaczynamy od ćwiczeń przygotowujących do realizacji samogłosek w izolacji, poprzez wybrzmiewanie ich
z odpowiednim układem warg i języka (Styczek, 1981, 455 456), kończąc na łączeniu w pary typu: a - o, a - u, a - y, e - u, e - o, i - o, i - u, i - a, itp. Są to również realizacje dźwiękonaśladowcze: syren alarmowych różnych pojazdów (Kozłowska 1998, 56) oraz innych odgłosów z otoczenia (Sachajska 1987, 42; Trawińska 1988, 82; Mystkowska 1959, 58).

Zbitki samogłosek przydatne są również w ćwiczeniach emisyjnych, wybrzmiewając układy, np. aoeuyi śpiewnie łączy się przedłużone samogłoski, między sobą (Meissner 1993, 47). Ćwiczenie powyższe wykorzystywane jest także w technikach płynnego mówienia u osób jąkających się (Chęciek 1993, 58-59). W przypadku unosowienia samogłosek ćwiczymy zwierający pierścień gardłowy (Styczek 1981, 362; Skrzynecka 1999b, 4; Sachajska 1987, 90; Kania 1982, 120; Minczakiewicz 1997, 102.) W tych sytuacjach stosujemy między innymi poniższe ćwiczenia:

  • wdech nosem i wydech ustami podczas szerokiego otwierania ust,
  • wdech ustami i wydech nosem,
  • wciąganie policzków do wewnątrz jamy ustnej,
  • próby gwizdania,
  • płukanie gardła ciepłą wodą,
  • naśladowanie gęgania podczas szerokiego otwierania ust,
  • zaciskanie skrzydełek nosa podczas wdechu i wydechu ustami,
  • chuchanie przy szeroko otwartych ustach,
  • picie napojów przez słomkę,
  • przysysanie lekkich przedmiotów przez słomkę, np. papierków, chrupek,
  • ziewanie przy szeroko otwartych ustach,
  • szerokie otwarcie ust i wielokrotne wypowiadanie [k] [g] [x] oraz sylab w nagłosie
    i śródgłosie;
  • ka, ko, ke, ku, ky, ki, kę, ką, ak, ok, ek, uk, yk, ik, ęk, ąk,
  • ga, go, ge, gu, gy, gi, gę, gą, ag, og, eg, ug, yg, ig, ęg( ąg,
  • ha, ho, he, hu, hy, hi, hę, hą, ah, oh, eh, uh, yh, ęh, ąh,
  • uciskanie i masaż podniebienia miękkiego (Styczek 1981, 365; Minczakiewicz 2001, 47).

Głoska [a]

to głoska ustna, środkowa, niska, obojętna. 

Pokazujemy przed lustrem układ warg i języka. Wargi są możliwie szeroko rozchylone, a płaski język leży na dnie jamy ustnej. Kilkukrotne prototypowe wybrzmiewanie [a], a tym samym uwrażliwienie słuchowe na prawidłowe brzmienie głoski, powinny wystarczyć do opanowania głoski.

Jeśli występuje nosowe jej zabarwienie, spowodowane małą sprawnością podniebienia miękkiego, prowadzimy szereg ćwiczeń zwierającego pierścienia gardłowego opisanych powyżej. Polecamy także gwałtowne wybrzmiewanie [a] podczas szerokiego otwierania jamy ustnej, co sprzyja ruchowi podniebienia miękkiego do tylnej ściany gardła. Podczas wykonywania ćwiczenia przytrzymujemy palcami skrzydełka nosa ćwiczącego, aby sprawdzić, czy nie występuje wibracja, powodująca nosowe brzmienie głoski (Skrzynecka 1999b, 4).

Głoska [o]

[o] to głoska ustna, tylna, średnia, zaokrąglona.

Podobnie, jak przy samogłosce [a] pokazujemy układ warg i języka przed lustrem, tj. wargi są zaokrąglone i wysunięte lekko do przodu, język dotyka dolnych dziąseł, uwypuklając się do podniebienia. Równocześnie prototypowo wybrzmiewamy głoskę. Jeśli występują trudności ze ściąganiem ust, należy za pomocą obu rąk przesuwać wargi dziecka do przodu. Zaś przy słabej sprawności języka, przytrzymujemy jego czubek szpatułką, co powoduje uniesienie tylnej części języka (Skrzynecka 1999b, 45). W przypadku nosowej wymowy prowadzimy ćwiczenia, jak przy głosce [a].

Głoska [u]

[u] to głoska ustna, tylna, wysoka, zaokrąglona.

Wyjaśniamy ułożenie narządów mowy, tzn. czubek języka cofa się znacznie w głąb jamy ustnej po jej dnie, unosząc grzbiet do podniebienia miękkiego. Natomiast wargi mocno wysuwają się do przodu. Następnie pokazujemy układ warg przy równoczesnym prawidłowym wybrzmiewaniu głoski. W przypadku słabej sprawności warg lub języka prowadzimy przez dłuższy okres czasu serię ćwiczeń przygotowujących narządy artykulacyjne, a następnie próbujemy wywołać głoskę. Jeśli mięsień okrężny warg jest osłabiony, pomagamy wyciągnąć usta w ryjek, przytrzymując kciukiem i palcem wskazującym wysunięte wargi. Zaś przy słabym unoszeniu się tylnej części języka, przytrzymujemy czubek szpatułką i cofamy go w tył jamy ustnej (Skrzynecka 1999b, 75). W sytuacji unosowienia postępujemy, jak przy [a].

 Głoska [e]

[e] to głoska ustna, przednia, średnia, spłaszczona

Dźwięk uzyskujemy dzięki metodzie wzrokowej, pokazując przed lustrem układ języka i warg. Czubek języka opiera się o dolne dziąsła, a jego środek lekko unosi się do góry. Wargi rozchylają się, jak do uśmiechu. Równocześnie dziecko osłuchuje się z prawidłowym brzmieniem głoski. W przypadku trudności rozciągamy wargi dziecka kciukiem i palcem wskazującym. Natomiast, aby unieść grzbiet języka, uciskamy kciukiem tuż za podbródkiem (Skrzynecka 1999b, 89). Przy wymowie nosowej postępujemy podobnie, jak przy [a].

Opracowała: Urszula Bartosiewicz